Architektura rozwoju i tożsamości. Renowacja gmachu BGK - ikony polskiego modernizmu

Gmach Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie, zaprojektowany w drugiej połowie lat dwudziestych XX wieku przez profesora Rudolfa Świerczyńskiego, stanowi jeden z najważniejszych kamieni milowych w historii polskiej architektury użyteczności publicznej. Trwająca obecnie, pierwsza od ponad dziewięćdziesięciu lat, gruntowna modernizacja tego zabytkowego obiektu staje się nie tylko prestiżowym wyzwaniem konserwatorskim i inżynieryjnym, ale również pretekstem do wielowymiarowej dyskusji nad rolą architektury modernizmu w kształtowaniu tożsamości społeczno-gospodarczej stolicy. Mówi o tym wystawa na parkanach budowy. Projekt modernizacji przygotowała pracownia Jems Architekci.

Narodziny państwowego monumentalizmu w centrum Warszawy - gmach BGK

Decyzja o budowie reprezentacyjnej siedziby Banku Gospodarstwa Krajowego zapadła w momencie, gdy odrodzona Rzeczpospolita potrzebowała czytelnych symboli swojej suwerenności, stabilności finansowej oraz nowoczesności. Rozpisany w tysiąc dziewięćset dwudziestym siódmym roku konkurs architektoniczny przyniósł zwycięstwo koncepcji Rudolfa Świerczyńskiego, ówczesnego dziekana Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej.

Architekt zaproponował obiekt, który idealnie wpisał się w poszukiwania narodowego stylu, odchodząc od popularnego tuż po odzyskaniu niepodległości stylu dworkowego na rzecz monumentalnego modernizmu klasycyzującego. Oddany do użytku w grudniu tysiąc dziewięćset trzydziestego pierwszego roku gmach zachwycił współczesnych syntezą wielkomiejskiej skali, surowej geometrii oraz dyskretnego detalu. Znajdujący się u zbiegu Alej Jerozolimskich i Nowego Światu budynek zdominował urbanistycznie tę część stolicy, tworząc nową jakość w tkance miejskiej. Projekt Świerczyńskiego pokazał, że architektura państwowa może łączyć uniwersalny język powagi i trwałości z nowoczesnym podejściem do funkcji instytucji finansowej. Co istotne, powstanie gmachu zbiegło się w czasie z dojrzałością nurtu Art Déco, którego polska odmiana odniosła spektakularny sukces podczas Międzynarodowej Wystawy Sztuki Dekoracyjnej i Przemysłu Współczesnego w Paryżu w 1925 roku.

Opowieść w kamieniu i żelbecie oraz plastyka elewacji budynku BGK

Pod względem konstrukcyjnym gmach BGK był na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych majstersztykiem inżynierii. Budowlę oparto na palach żelazobetonowych, a jej szkieletowa konstrukcja pozwoliła na swobodne kształtowanie przestronnych wnętrz biurowych oraz reprezentacyjnych sal operacyjnych. Elewacja obiektu charakteryzuje się silnym rytmem pionowych podziałów, które nadają monumentalnej bryle dynamikę i lekkość. Całość wieńczy mocno wysunięty przed lico ściany gzyms, stanowiący klamrę kompozycyjną wyższych kondygnacji.

Integralną częścią architektury gmachu jest płaskorzeźbiony fryz dłuta Jana Szczepkowskiego, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego Art Déco.

Rzeźbiarz wpisał w elewację przemyślany program ikonograficzny, przedstawiający alegorie różnych gałęzi gospodarki, pracy ludzkiej oraz okiełznania żywiołów przez ludzki umysł. Szczepkowski stworzył opowieść o rozwoju opartym na wiedzy, odpowiedzialności i wytwórczości, co bezpośrednio nawiązywało do misji banku rozwoju. Detale kamieniarskie, stonowana kolorystyka szlachetnych tynków oraz opracowanie ślusarki okiennej i drzwiowej stworzyły spójną całość, w której architektura i sztuka dekoracyjna tworzą nierozdzielną syntezę.

Odkrywanie historycznej tkanki w architektonicznym śledztwie biura JEMS Architekci

Za skomplikowany, wielobranżowy projekt modernizacji i adaptacji zabytkowego obiektu odpowiada pracownia JEMS Architekci. Pracami kieruje architekt Marek Moskal. Zespół projektowy podejmuje próby przywrócenia pierwotnego charakteru wnętrzom, które na przestrzeni dekad – szczególnie w okresie powojennym – ulegały nawarstwiającym się i często niszczącym przekształceniom. Podczas prac architektonicznych i badań konserwatorskich wielokrotnie docierano do unikalnych historycznych detali, ukrytych pod grubymi warstwami powojennych tynków, wtórnych farb i tymczasowych zabudów biurowych.

Niezwykle istotnym elementem procesu projektowego stało się odsłanianie oryginalnych, misternie wykonanych sztukaterii i stiuków w stylu Art Déco, zdobiących reprezentacyjne hole oraz sekwencję trzech głównych sal operacyjnych na parterze. Projektanci skupiają się na pieczołowitej rekonstrukcji układu kolumnad, operowaniu światłem naturalnym wpadającym przez charakterystyczne świetliki oraz oryginalnej kolorystyce wnętrz, opracowanej pierwotnie przez Świerczyńskiego. Realizowana przez Generalnego Wykonawcę, spółkę Doraco, modernizacja wymaga nieustannego porównywania archiwalnej dokumentacji ze stanem faktycznym budynku, co sprawia, że praca projektowa przypomina wielopoziomowe śledztwo architektoniczne, łączące restaurację zabytkowych powierzchni z wdrożeniem nowoczesnych technologii.

Architektura jako manifest rozwoju społeczno-gospodarczego. Gmach BGK

Trwającym pracom budowlanym towarzyszy plenerowa wystawa zamontowana na ogrodzeniu placu budowy wzdłuż Alej Jerozolimskich i Nowego Światu, zatytułowana „Bank Gospodarstwa Krajowego. Historia zapisana w murach”. Poprzez archiwalne fotografie, plany architektoniczne i opisy ekspozycja ta ukazuje gmach banku nie tylko jako dzieło sztuki budowlanej, ale jako świadka i narzędzie budowania potencjału gospodarczego Polski. Siedziba BGK od początku stanowiła serce instytucji, która finansowała strategiczne projekty II Rzeczypospolitej, takie jak budowa portu i miasta w Gdyni, rozwój Centralnego Okręgu Przemysłowego czy rozbudowa infrastruktury mieszkaniowej i obronnej.

Przykład centrali BGK oraz przemyślany projekt przebudowy autorstwa pracowni JEMS Architekci stanowią jasny sygnał, że wartościowa architektura użyteczności publicznej posiada siłę miastotwórczą i kulturową przekraczającą ramy jednej epoki. Współczesna adaptacja zabytku pokazuje, że dbałość o modernistyczne dziedzictwo nie oznacza zamknięcia obiektu w muzeum, lecz jego twórczą kontynuację.

Budynek zaprojektowany przez Świerczyńskiego pozostaje dobitnym dowodem na to, że architektura najwyższej próby potrafi łączyć ambitne wizje społeczne z doskonałością rzemiosła i trwale definiować tożsamość miasta.

Obejrzyj materiał o renowacji gmachu BGK i kulisach pracy JEMS Architekci

Modernizacja centrali BGK w Warszawie

Projekt: Jems Architekci

Przewidywany termin realizacji: 2027

Fot: BGK

Nie przegap okazji!!!

zapisz się do naszego newslettera