Gdzie zaczyna się architektura i kto ma prawo decydować o jej wartości?

Poznaliśmy wyniki konkursu na kuratorski projekt wystawy w Pawilonie Polskim na 20. Międzynarodowej Wystawie Architektury w Wenecji w 2027 roku. Czy zwycięska propozycja „Najdroższa działka świata” zespołu Artura Jerzego Filipa i Grzegorza Laszuka ma szansę stać się jednym z najbardziej dyskutowanych wydarzeń nadchodzącego Biennale. Sprawdźmy!

Odpowiedź na wyzwanie Wanga Shu i Lu Wenyu

Hasłem przewodnim 20. Międzynarodowej Wystawy Architektury, wybranym przez głównych kuratorów edycji – chiński duet Wang Shu i Lu Wenyu – jest "Do Architecture - For the Possibility of Coexistence Facing a Real Reality" (Uprawianie architektury - O możliwości współistnienia w obliczu rzeczywistości). W odpowiedzi na to wezwanie polski zespół kuratorski zaproponował projekt, który odrzuca czysto formalne i technokratyczne podejście do projektowania na rzecz krytycznego namysłu nad fundamentami przestrzennymi i społecznymi.

Spośród kilkudziesięciu zgłoszeń jury powołane przez Ministrę Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Martę Cienkowską, podjęło decyzję o wyborze projektu „Najdroższa działka świata”. Wyboru dokonało grono krytyków, dziennikarzy i architektów, w tym m.in. Ewa Porębska, Grzegorz Piątek, Bolesław Stelmach czy Michał Duda. Projekt wygrał rywalizację z kilkudziesięcioma propozycjami. Jako projekt rezerwowy wybrano pracę „Do rozbiórki” autostwa Zuzanny Mielczarek.

Walka o społeczne wartości w oprawie multimedialnej kantaty

Zwycięska koncepcja, opracowana przez Artura Jerzego Filipa i Grzegorza Laszuka (reżysera i muzyka powiązanego z Komuną Warszawa), powołuje do życia wszechstronny, interdyscyplinarny zespół. Obok kuratorów tworzą go wokalistka i kompozytorka Barbara Kinga Majewska, twórca muzyki elektronicznej Julek Płoski, a także Adrian Cognac, Wiktor Malinowski, Bogna Świątkowska oraz Ewa Ziajkowska.

Ta grupa artystów, badaczy i aktywistów wychodzi daleko poza ramy klasycznej ekspozycji architektonicznej – zamiast tradycyjnych makiet, rzutów czy tablic informacyjnych proponuje performatywną wystawę połączoną z multimedialną kantatą.

Działka, która zyskała głos

Kluczem do zrozumienia koncepcji jest przesunięcie uwagi z samego budynku na punkt zero wszelkiej inwestycji – na grunt. Projekt prowokacyjnie operuje pojęciem „najdroższej działki świata”, bezpośrednio nawiązując do języka agresywnej spekulacji rynkowej, wycen deweloperskich i rekordowych transakcji finansowych.

Odwołuje się przy tym do realnych sporów miejskich (jak m.in. warszawskie dyskusje wokół zagospodarowania cennych gruntów w centrum miasta), by postawić fundamentalne pytanie o to, gdzie tak naprawdę zaczyna się architektura i kto posiada prawo decydowania o jej wartości.

Wstępem do ekspozycji staje się ironicznie zaaranżowany, deweloperski „Showroom”, który serwuje zwiedzającym dawkę krytycznego humoru. Centralnym elementem instalacji jest personifikacja przestrzeni – przestrzeń Pawilonu Polskiego zmienia się w scenę, na której poddana personifikacji działka gruntowa wyśpiewuje własne żale i absurdy rynkowej rzeczywistości.

Język sztuki w walce o wspólnotę

Forma kantaty multimedialnej wykorzystuje bodźce dźwiękowe, światło oraz performans, aby skutecznie zdemontować narrację, w której jedynym wyznacznikiem sukcesu przestrzennego pozostaje stopa zwrotu z inwestycji (ROI).

Dźwięk i operowa wręcz ekspresja wokalna Barbary Kingi Majewskiej w połączeniu z eksperymentalną elektroniką Julka Płoskiego mają wciągnąć widzów w głębokie doświadczenie emocjonalne. W ten sposób twórcy podważają powszechny prymat ekonomii i prawa własności, stawiając na pierwszym miejscu pamięć miejsca, więzi społeczne, ekologiczną ciągłość gruntu oraz powszechne prawo do miasta.

„Praca »Najdroższa działka świata« [...] stanowi brawurowy manifest rozumienia wartości, które powinno reprezentować miasto. Zgodnie z opisem kuratorskim performatywna wystawa i kantata multimedialna mają na celu sprowokowanie pytań o kryteria, które decydują o roli działki jako początku architektury. Wystawa ironicznie odnosi się do rynku nieruchomości, podważając nadrzędność kryteriów ekonomicznych w imię społecznych wartości. Robi to w sposób interdyscyplinarny, językiem artystycznym i ponadlokalnym”. - czytamy w uzasadnieniu decyzji jury.

Wystawa stawia tezę, że architektura nie może ograniczać się wyłącznie do wykonywania woli inwestora zamkniętej w granicach działki ewidencyjnej. Musi wykuć nowy język pojęciowy i projektowy, w którym przestrzeń zyskuje podmiotowość, a jej wartość międzyludzka staje się nadrzędna wobec wskaźników finansowych.

Prześwietlić rynek nieruchomości: wystawa w Giardini od maja 2027

Weneckie Biennale Architektury od lat pozostaje najważniejszą platformą wymiany myśli o projektowaniu przestrzennym. Odbywająca się w dniach 8 maja – 21 listopada 2027 roku jubileuszowa, 20. edycja wydarzenia stanie się dla zwycięskiego zespołu okazją do zaprezentowania swojego głosu na arenie międzynarodowej.

Organizacją ekspozycji w historycznym Pawilonie Polskim tradycyjnie zajmuje się Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, a udział Polski finansowany jest ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Połączenie krytyki rynku nieruchomości z performatywno-muzyczną formą kantaty zapowiada krytyczma wystawę, która chce zmusić branżę do przewartościowania pojęcia sukcesu w architekturze.

Komentarz redakcji

Jest to kolejna polska propozycja na Biennale, która mieści się w nurcie krytycznym sztuki, której głównym przesłaniem jest wytworzenie innego, odmiennego głosu niż ekonomiczny język procesów rynkowych i kreowanych przez rynek wartości. Ta społeczna funkcja sztuki i upominanie się o odmienny głos są jak najbardziej godne pochwały, gdyż ktoś musi stawiać opór potędze pieniądza. Z drugiej jednak strony nie można się oprzeć wrażeniu monotonii zgłaszanych propozycji i wyborów jury. Skoro zadanie postawione przed twórcami w tym roku brzmi: uprawianie architektury - o możliwości współistnienia w obliczu rzeczywistości, to praca na pytanie  o współistnienie nie daje odpowiedzi.

NIe mówi, jak pogodzić rynek i wartości społeczne, ale chce zastąpić zekonomizowany język rynkowy, językiem społecznym. Jest to perspektywa utopijna, ale wyraźnie na taką współczesną sztukę tylko stać - na krytykę, która sama dla siebie jest wartością. Czy tak musi być - to już jest zupełnie inne pytanie. W końcu konstruktywność nie jest obowiązkiem. Ale jej brak pozostawia niedosyt oraz narastające poczucie znużenia. A uzależnienie takich projektów od finansowania z podatków i rozdawnictwa środków z instytucji państwowych, które są zasilane przez ten znienawidzony rynek, to już rozdwojenie jaźni, które trudno przemilczeć. Szczególnie w obliczu architektury, która jest zawodem rynkowym sensu stricte

Krzysztof Sołoducha      

Nie przegap okazji!!!

zapisz się do naszego newslettera