Lekcja TBS Mariacka

Oskar Grąbczewski to postać wielowymiarowa – ceniony architekt, krytyk, animator i "dobry duch" środowiska śląskiego, od lat udowadnia, że architektura jest czymś więcej niż tylko grą form i sposobem zarobkowania. Jego podejście jest głęboko prospołeczne i zakorzenione w myśli humanistycznej. Architektura to według niego narzędzie do kształtowania lepszego życia zbiorowego, a jej wartość mierzy się wpływem na wspólnotę. Jednym z najciekawszych i aktualnych przykładów tej filozofii jest niedawno oddana do użytku inwestycja TBS (Towarzystwa Budownictwa Społecznego) przy ulicy Mariackiej w Katowicach.

Zrealizowany na styku miejskiego zgiełku i intymności projekt stanowi modelową interwencję w tkankę społeczną, która stawia pytania o odpowiedzialność architekta wobec miasta i jego mieszkańców. To studium przypadku, które mocno oddziałuje, zwłaszcza w kontekście dynamicznej transformacji śląskich miast i narastającej potrzeby budowania przestrzeni wysokiej jakości, ale przystępnych cenowo.

Architektura społeczna na Śląsku

Śląsk to region o silnym, przemysłowym rodowodzie, charakterystycznym etosie pracy oraz poczuciu wspólnoty. Projektowanie mieszkaniowe dla podmiotu publicznego, jakim jest TBS, nabiera w tym kontekście szczególnego, społecznego znaczenia. W przypadku TBS Mariacka zadaniem architekta było nie tyle wzniesienie budynku, ale przywrócenie do życia fragmentu zaniedbanej przestrzeni – 3 kamienic w dosyć złym stanie technicznym znajdujących się tuż obok jednego z najcenniejszych zabytków Katowic, neogotyckiego kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny (zwanego Mariackim).

Choć Mariacka jest to dzisiaj ikona miejskiego życia towarzyskiego w Katowicach, to inwestycja wymagała od architekta delikatnej, lecz stanowczej interwencji. Biuro Ovo Grąbczewscy zaproponowało rozwiązanie, które akceptuje zastaną, historyczną strukturę, a jednocześnie wprowadza powiew nowoczesnej, lecz nieagresywnej estetyki. Jest to architektura, która się nie wywyższa, lecz pokornie włącza w tkankę miejską, pełniąc rolę łącznika między historyczną zabudową a współczesnymi potrzebami mieszkaniowymi. Projekt jest potwierdzeniem, że nawet w ramach budownictwa o ograniczeniach budżetowych, można tworzyć architekturę o wysokiej jakości estetycznej i etycznej, która w długiej perspektywie podnosi wartość całego otoczenia.

Między Prywatnością a Wspólnotą

Kluczowym aspektem każdej realizacji mieszkaniowej jest umiejętne zrównoważenie funkcji prywatnej (mieszkania) i funkcji wspólnotowej (przestrzenie półpubliczne i publiczne). W przypadku TBS Mariacka, Grąbczewscy podjęli się trudnego zadania stworzenia intymności w gęstej, miejskiej zabudowie, gdzie każda metr przestrzeni  jest na wagę złota.

W kamienicach powstało 20 mieszkań dla seniorów oraz 21 lokali dla najemców bez kryterium wiekowego. Ważną częścią projektu było także stworzenie na dziedzińcu przestrzeni wspólnej dla mieszkańców. Ceglaną oficynę architekci zamienili w sąsiedzką świetlicę, pozostałe oficyny zaś zaczęły pełnić funkcję wielopoziomowego ogrodu.

Układ funkcjonalny obiektu musiał efektywnie wykorzystać ograniczoną przestrzeń, jednocześnie zapewniając mieszkańcom komfort i poczucie przynależności. Mieszkania, choć projektowane z myślą o dostępności ekonomicznej, oferują jasne, ergonomiczne układy z optymalnym dostępem do światła dziennego. Prawdziwa siła projektu ujawnia się jednak w przestrzeniach przejściowych i wspólnych.

Architektura zaproponowana przez biuro OVO Grąbczewscy aktywizuje parter, otwierając go na ulicę w postaci lokali usługowych, co jest kluczowe dla ożywienia tkanki miejskiej. Chociaż same mieszkania są wycofane w głąb budynku lub na wyższe kondygnacje, parter stanowi aktywną fasadę miejską, integrującą mieszkańców z pulsem Katowic. Przestrzenie wspólne, takie jak klatki schodowe, wewnętrzne dziedzińce czy przejścia, zostały zaprojektowane z dbałością o detal i jakość. Nie są to zapomniane kąty, lecz miejsca zapraszające do interakcji i wzmacniające więzi sąsiedzkie. Architektura staje się więc tutaj katalizatorem życia społecznego, tworząc zdrowe, zintegrowane środowisko mieszkalne w sercu miasta. Funkcja socjalna i miejska splatają się w spójną całość.

Autorska wstrzemięźliwość, wrażliwość i materiałowa uczciwość

Forma budynków przy Mariackiej to wyraz projektowej wstrzemięźliwości i materiałowej uczciwości. Grąbczewscy zdecydowali się na renowację istniejących struktur, ponowne wykorzystanie materiałów i język głęboko osadzony w kontekście śląskiej architektury.

Użycie cegły (lub nawiązań do niej) oraz surowego betonu jako głównych materiałów jest nieprzypadkowe. Jest to bezpośredni ukłon w stronę industrialnej historii regionu, nawiązujący do tradycyjnych familoków i zabudowy przemysłowej, a jednocześnie próba nadania budynkowi trwałości i godności, która wykracza poza tanie i nietrwałe rozwiązania.

Ten minimalizm formalny jest ściśle powiązany z funkcją społeczną. Jest to architektura, która jest skromna i czytelna, lepiej służy wspólnocie, ponieważ nie narzuca dominującego, autorskiego ego, lecz stwarza neutralne, lecz wysokiej jakości tło dla życia mieszkańców.

Prostota detalu i powtórne wykorzystanie materiałów gwarantują, że projekt jest wzorcem inwestycji ekologicznej. Realizacja stanowi dowód, że nawet najbardziej wymagający program socjalny, jakim jest budownictwo TBS, może zrodzić wybitną architekturę, która wnosi trwałą wartość do dziedzictwa miasta.

W architekturze Grąbczewskiego forma jest zatem konsekwencją etyki i troski o przyszłych użytkowników, co czyni ten projekt ważną lekcją dla każdego architekta pracującego w przestrzeni publicznej, który w swojej pracy nie kieruje się tylko łechtaniem własnego ego, ale troską o innych i wspólnotę. 

Tekst powstał na podstawie prezentacji przedstawionej podczas IV edycji konferencji "Architektura o nikim śladzie węglowym". Zobacz zapis na naszym kanale youtube.

Nie przegap okazji!!!

zapisz się do naszego newslettera