Żorro – blok jak dom jednorodzinny ?

Współczesna architektura wielorodzinna stoi w obliczu podwójnego wyzwania: konieczności efektywnego zagospodarowania przestrzeni miejskiej oraz potrzeby podniesienia jakości życia jej mieszkańców – stłoczonych często w powojennych, zuniformizowanych osiedlach. Budynek Żorro w Żorach autorstwa Franta Group ma ambicję być projektem, który dzięki „salonom letnim” oraz „piątej fasadzie” wprowadzi wartości domów jednorodzinnych do budownictwa wielorodzinnego.

Protest przeciwko dehumanizacji

Projekt  Żorro jest według autorów czymś więcej niż tylko budynkiem mieszkalnym; jest protestem przeciwko dehumanizacji, która stała się dziedzictwem wielkiej płyty. Celowo używa języka kontekstu, by móc go w radykalny sposób przełamać i przekształcić. Ta narracja, pozycjonuje architekturę nie jako pasywne tło, lecz jako aktywnego superbohatera, wyposażonego w atrybuty, które mają moc pozytywnej przemiany szarego, uciemiężonego otoczenia.

Kluczowym elementem tej transformacji jest odzyskanie utraconej przestrzeni zewnętrznej, co znalazło swój wyraz w idei „Salonów Letnich” – gestu, który przywraca godność i jakość życia w skali mieszkania. W ten sposób, na styku miejskiego pragmatyzmu i odważnej wizji, powstaje architektura, która nie tylko przewiduje przyszłość, lecz aktywnie ją kreuje.

Architektura w kontekście kulturowym i społecznym

Centralną misją pracowni jest przy tym „kreowanie otaczającego świata”. Jest to podejście holistyczne, w którym architektura, rozumiana jako element codziennej kultury, musi reagować na kontekst, zaspokajać potrzeby człowieka i rozwiązywać jego problemy. Taka postawa wymaga od architekta nie tylko biegłości technicznej, ale przede wszystkim zdolności do przewidywania przyszłości i głębokiego czerpania z szerokiego spektrum inspiracji kulturowych.

Architektura Sci-Fi i inspiracja kreskówkami

Projektancie świadomie szukali inspiracji nie tylko w świecie architektury po to, by antycypować potrzeby jutra. Film „Diuna” (Dune) jest przykładem „filmu o architekturze”, kreującego brutalistyczny i prosty świat przyszłości. Podobnie epoka Space Age lat 60. i 70. ubiegłego wieku, która zdominowała współczesną architekturę, zwłaszcza na Śląsku, z tak ikonicznymi przykładami jak Spodek, Gwiazdy czy Planetarium, dowodzi bezpośredniego wpływu kultury popularnej (eksploracja kosmosu) na formę budowlaną. Fascynacja ta rozciąga się na kulturę animowaną, z kreskówką „Jetsonowie” jako symbolem teoretycznej przyszłości (miasta na szpilkach powyżej chmur), która dziś staje się mniej teoretyczna.

Te inspiracje stanowiły fundament dla metodologii projektowej Żorro. Pozwala ona na wytwarzanie pomysłów, które są jednocześnie zakorzenione w tradycji (prostota formy) i stanowią odważną odpowiedź na nowe wyzwania projektowe.

Kontekst dehumanizacji: osiedla do przeżycia

Projekt Żorro osadzony jest w bezpośrednim sąsiedztwie osiedli z wielkiej płyty w Żorach. Mimo że przestrzeń tych osiedli jest w pewnym sensie wartościowa (duża ilość światła, szerokie przestrzenie widokowe, zieleń), sama architektura bloków jest krytykowana jako „smutna” i „zdehumanizowana”. Kluczowym zarzutem jest brak myślenia o realnych potrzebach człowieka w skali mieszkania: małe okna, brak balkonów i brak dostępu do świata zewnętrznego. To prowadzi do konkluzji, że były to „mieszkania do przeżycia, nie do życia”, zaspokajające jedynie podstawowe potrzeby mieszkaniowe.

Kontekst ten, kojarzony z „szarością” i „zmęczonymi zdehumanizowanymi mieszkańcami” posłużył jako tło naszej pracy projektowej. Tak jak w filmach, gdzie uciśniona społeczność czeka na bohatera, który „tą przestrzeń zmienia”, tak architektura Żorro ma być tym filmowym „superbohaterem”. Mówi tym samym językiem (prostą bryłą), ale jest „wyrazisty”, „mocniejszy” i wyposażony w „atrybuty” – wartości, których szare otoczenie nie posiada.

Atrybuty transformacji

Akt kreacji Żorro rozpoczął się od przyjęcia prostopadłościennej kubatury, która stanowi punkt wyjścia dla dialogu z otaczającą wielką płytą. Bryła została dynamicznie przecięta w dwóch płaszczyznach – metafora nawiązująca do cięcia szpadą Zorro (stąd nazwa Żorro, połączenie Zorro i Żory). To cięcie jest aktem transformacji, który odsłania nową tektonikę i wyrazistość formy, a zarazem jest gestem, który ma zmienić otaczającą przestrzeń, prowadząc ją ku jakości i optymizmowi. Jest to jasny i mocny architektoniczny znak w tle miejskiej szarugi.

Zastosowanie radykalnego cięcia w prostej bryle nie jest jedynie zabiegiem estetycznym czy hołdem dla popkultury. Akt ten pokazuje, jak przez czynniki funkcjonalne, widokowe i morfologiczne zredefiniować klasyczną koncepcję elewacji poprzez wyeksponowanie „Piątej Fasady”.

Świadome naruszenie geometrycznego języka budownictwa wielorodzinnego ma za zadanie wzmocnić efekt superbohatera. Budynek staje się dzięki emu dominantą kompozycyjną i kierunkowskazem wartości.

Zalety piątej fasady

Najważniejszą konsekwencją dynamicznego cięcia jest akcent położony na Piątą Fasadę, czyli płaszczyznę dachu. W tradycyjnym projektowaniu miejskim, dach często pełni rolę czysto techniczną i jest ignorowany jako element kompozycyjny. Ze względu na wyniesienie działki i fakt, że z tego terenu widać góry – pasmo śląskich Beskidów - projektanci uznali, że widok na góry jest istotny.

Ekspozycja dachu i jego przekształcenie w pełnoprawną fasadę wykorzystuje unikatowy potencjał krajobrazowy lokalizacji. Ukośne cięcie na dachu i wzdłuż bryły odsłaniają przestrzenie tarasów i ogrodów, które stają się apartamentami dachowymi. Piąta fasada staje się dzięki temu ekskluzywną strefą życia i kontemplacji, oferując mieszkańcom „wyjątkową strukturę” z ogrodami letnimi i widokiem na pasmo górskie.

Dialog z Tektoniką Słońca i Kontekstu

Oprócz walorów widokowych, forma budynku i jego modułowa struktura balkonowa są zaprojektowane w taki sposób, by jednocześnie zapewniać dostęp do światła i ochronę przed przegrzewaniem.

Kluczowym elementem projektu jest bowiem wprowadzenie koncepcji „Salonów Letnich” (Summer Living Rooms) – rozbudowanej sieci balkonów. Nie są to symboliczne loggie ani małe balkony charakterystyczne dla osiedli z lat PRL-u, lecz zewnętrzne strefy odpoczynku, zaprojektowane w skali pozwalającej na realne życie towarzyskie i rekreacyjne.

Ta sieć balkonów pełni funkcję przestrzeni buforowej – strefy przejściowej między „światem wewnętrznym a światem zewnętrznym”. Dzięki tej buforowej funkcji, mieszkańcy zyskują dodatkową przestrzeń życiową, a także kluczową poprawę komfortu użytkowania:

- dostęp do natury: możliwość wyjścia na zewnątrz z każdego pokoju – jest to bezpośrednia odpowiedź na małe okna i brak wyjścia z mieszkań w sąsiednich blokach.

- komfort termiczny: sieć balkonów i jej struktura zapewniają zacienienie mieszkań, co jest strategią zapobiegającą przegrzewaniu. W ten sposób architektura rozwiązuje problem energetyczny i komfortu bez potrzeby wykorzystywania skomplikowanych systemów high-tech.

- indywidualizacja: projekt zachęca mieszkańców do wyposażenia i urządzania własnego ogrodu na balkonie – doboru zieleni, dbania o nią. Ma to nie tylko aspekt estetyczny, ale przede wszystkim potrzebę przywrócenia poczucia sprawczości i odpowiedzialności za własną przestrzeń.

Od Mieszkania do Idei Domu

Na wyższych kondygnacjach, zwłaszcza w obszarze Piątej Fasady, koncepcja przestrzeni zewnętrznej ulega dalszej ewolucji, osiągając poziom „Ogrodów Letnich”. Te tarasy, charakteryzujące się wielkością „przynajmniej małych ogrodów lub salonów”, stanowią substytut i sposób na zniwelowanie tradycyjnej różnicy pomiędzy domem a mieszkaniem.

Dom jest poziom wyżej, jeśli chodzi o jakość życia, w stosunku do mieszkania czy też apartamentu, a różnicę tę rozpoznajemy dopiero wychodząc na zewnątrz. Żorro dąży do zbliżenia mieszkań do idei domu poprzez wyposażenie ich w pełnowartościowe, zewnętrzne przestrzenie dedykowane życiu. Jest to wyraz dążenia do oferowania podniesienia standardu życia w budownictwie wielorodzinnym do poziomu zarezerwowanego dotąd dla domów jednorodzinnych i w tym sensie także przeciwdziałaniu suburbanizacji.

Zrównoważona Odpowiedzialność i Wertykalna Zieleń

Aspekt jakości życia łączy się w Żorro z kwestiami środowiskowymi i społecznymi. Cały dach obiektu jest zazieleniony, tworząc nową, atrakcyjną przestrzeń do spędzania czasu. Co więcej, centralny trzon klatki schodowej, będący sercem budynku, został wyposażony w ogród wertykalny. Wprowadzenie zieleni do wnętrza komunikacji oraz na zewnętrzne strefy życia podnosi walory estetyczne, poprawia mikroklimat i ożywia zastałą, szarą przestrzeń.

Żorro to projekt, który uczy, że dobra, wartościowa architektura musi być radykalna w  dążeniu do przywrócenia godności, jakości i radości życia w codziennej przestrzeni. Poprzez symboliczne „cięcie” i stworzenie Salonów Letnich, budynek ten nową jakość do zdehumanizowanego krajobrazu Śląska.

Projekt Żorro został finalistą 11 edycji konkursu PLAN AWARDS!

Artykuł powstał na podstawie prezentacji arch. Macieja Franty w trakcie konferencji pt. „Co z tym domem? Architektura o niskim śladzie węglowym 2025”, która odbyła się 24.09.2025 roku. Zobacz na kanale Youtube

Nie przegap okazji!!!

zapisz się do naszego newslettera