Miasto kompaktowe: czy to wymaga nowej architektury?

Idea miasta kompaktowego, promująca zwartą zabudowę i mieszane funkcje, ma swoje korzenie już w latach 30. XX wieku, a jej formalna definicja pojawiła się w latach 70. XX wieku, wprowadzona przez Georga Dantziga i Thomasa Saaty'ego jako model efektywnego wykorzystania zasobów. Koncepcja ta zyskała na popularności w Europie po 2010 roku wraz z wdrażaniem polityk zrównoważonego rozwoju. Dziś, w obliczu kryzysu klimatycznego, degradacji środowiska i narastającego kryzysu mieszkaniowego, koncepcja ta przechodzi renesans, jednak musi ewoluować. Pytanie o aktualność idei miasta zwartego jest pytaniem o to, jak architekci i urbaniści są w stanie włączyć w projektowanie nowe wartości, takie jak zieleń, niska emisyjność i odporność na ekstremalne zjawiska pogodowe.

Rozwój idei i jej transformacja w model 15-minutowy

Idea miasta kompaktowego, choć zakorzeniona historycznie w reakcji na niekontrolowane rozlewanie się miast (urban sprawl), zyskuje dziś na znaczeniu przede wszystkim jako narzędzie do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju i poprawy jakości życia. Koncepcja ta opiera się na trzech nierozerwalnych filarach, które decydują o jej funkcjonalności: po pierwsze, zabudowa zwarta o umiarkowanie wysokiej gęstości, która maksymalizuje efektywność użytkowania terenu; po drugie, wprowadzanie mieszanej funkcji (mieszkalnictwo, miejsca pracy, handel, usługi, rekreacja) na poziomie sąsiedztwa; po trzecie, zapewnienie rozwoju wewnątrz istniejących granic miasta (infill development), co zapobiega konsumpcji cennego terenu poza jego obszarem.

Ekonomia skali i efektywność transportowa

Ta zwartość przekłada się na natychmiastowe, wymierne korzyści ekonomiczne i środowiskowe. Miasto zwarte to przede wszystkim "miasto krótszych dystansów". Skrócenie odległości do pracy, szkoły czy usług radykalnie obniża koszty transportu. Mówimy tu o niższych kosztach obsługi transportowej, ponieważ mniejszy odsetek mieszkańców jest zmuszony do korzystania z samochodów. To z kolei redukuje potrzebę budowy i kosztownego utrzymania rozległej infrastruktury drogowej i parkingowej. Zwarta struktura ułatwia także efektywne prowadzenie sieci transportu publicznego i obniża koszty dostarczania podstawowych usług miejskich, od zbierania odpadów po utrzymanie sieci energetycznych i wodociągowych.

Wartości środowiskowe: ograniczenie ruchu samochodowego i promowanie mobilności aktywnej (pieszej, rowerowej) oraz transportu publicznego jest kluczowe w walce o niższą emisję gazów cieplarnianych i czystsze powietrze, co bezpośrednio poprawia zdrowie publiczne. Co równie ważne, skupienie rozwoju wewnątrz istniejących granic miejskich chroni cenne tereny naturalne, rolnicze i leśne przed urbanizacją, wspierając retencję wody i bioróżnorodność na obszarach pozamiejskich, co jest kluczowe w kontekście narastających susz i problemów z jakością środowiska. Społecznie, gęstość zabudowy, gdy jest dobrze zaprojektowana, wspiera budowanie więzi i tworzenie bardziej atrakcyjnych przestrzeni publicznych, które stanowią miejsca spotkań i integracji.

Ewolucja do modelu 15-minutowego

Stopniowo koncepcja miasta zwartego ewoluowała, a jej ucieleśnieniem stał się "model miasta 15-minutowego" (znany również jako Ville du quart d'heure). Spopularyzowany m.in. przez Carlosa Moreno i z sukcesem wdrożony w Paryżu, model ten jest bardziej szczegółową i skoncentrowaną na człowieku implementacją idei zwartości w postaci tzw. chronourbanistyki. Zakłada ona, że mieszkaniec powinien mieć dostęp pieszo lub rowerem (czyli w maksymalnie 15 minut) do wszystkich podstawowych funkcji niezbędnych do życia: pracy, edukacji, opieki zdrowotnej, handlu, sportu i rekreacji. O ile compact city jest strategią planowania na poziomie makro, o tyle miasto 15-minutowe jest operacjonalizacją tej idei na poziomie lokalnego sąsiedztwa. Doświadczenie pandemii COVID-19 uwydatniło potrzebę budowania silnych, samowystarczalnych lokalnych społeczności, co dodatkowo przyspieszyło renesans tego modelu jako kluczowego narzędzia w projektowaniu miast przyszłości, zorientowanych na zrównoważony rozwój i adaptację klimatyczną. Model 15-minutowy przekształca ulicę z korytarza transportowego w przestrzeń wielofunkcyjną, stawiając architekturę i urbanistykę w służbie jakości życia.

Wyzwania i ryzyka: gęsta zabudowa w dobie zmian klimatu i kryzysu społecznego

Wdrażanie idei miasta zwartego napotyka na szereg wyzwań. Krytycy wskazują, że często bywa ona zawężana wyłącznie do zagęszczania zabudowy, bez jednoczesnego uwzględniania i wprowadzania wartości związanych z poprawą jakości życia. Wysoka gęstość zabudowy sprzyja komunikacji tylko pod warunkiem, że wdrożone zostaną odpowiedniej jakości przestrzenie publiczne i te przeznaczone do poruszania się. W przeciwnym razie mogą powstać "wyspy" lub osiedla odcięte od miasta, pozbawione dostępu do terenów zielonych.

Współczesne miasta mierzą się z coraz poważniejszymi problemami:

- Miasta odpowiadają za ponad 70% globalnych emisji gazów cieplarnianych, co sprawia, że ich transformacja, dekarbonizacja i adaptacja są niezbędne do ograniczenia globalnego ocieplenia.

- Częste fale upałów, susze, powodzie i gwałtowne burze zakłócają funkcjonowanie miast. Niekontrolowana gęsta zabudowa może sprzyjać powstawaniu miejskich wysp ciepła. Rosnące temperatury stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia, szczególnie dla grup wrażliwych (osoby starsze, dzieci).

- Niska jakość powietrza, głównie z powodu emisji z transportu i przemysłu, prowadzi do problemów zdrowotnych. Jednocześnie obserwuje się narastające niedobory wody i pogorszenie jej jakości.

- Postępująca gentryfikacja, wynikająca z wysokiej jakości zabudowy, może prowadzić do wykluczenia mniej zamożnych mieszkańców. Ponad 70% wzrost liczby osób bezdomnych w Europie w ciągu ostatniej dekady potwierdza narastający kryzys mieszkaniowy.

- Aż 81% chronionych siedlisk przyrodniczych Unii Europejskiej jest w stanie złym lub niezadowalającym.

Compact Green Resilient

W obliczu tych wyzwań, klasyczna idea compact city musi przejść transformację. Koncepcja, choć pozostaje atrakcyjna, wymaga aktualizacji, aby uwzględniać odpowiednie regulacje dotyczące natury i społeczności. Miasta muszą stać się odporne i przyjazne klimatycznie. To wymusza powstanie nowych strategii na poziomie międzynarodowym i europejskim, które są tłumaczone na realia lokalne. Przykładami są m.in. Porozumienie Paryskie, Europejskie Prawo Klimatyczne, unijne rozporządzenie w sprawie odtworzenia zasobów przyrodniczych czy polityka Land Degradation Neutrality.

Nowy model, do którego dążą miasta, można określić jako Compact Green Resilient (zwarty, zielony i odporny). Kluczowe kierunki rozwoju to:

- Włączenie Nature-Based Solutions (NBS): rozwiązania oparte na naturze, które pomagają minimalizować negatywne skutki zmian klimatu (np. miejskie wyspy ciepła, podtopienia). Zapewnienie odpowiedniego balansu terenów zieleni jest niezbędne po to, aby gęsta zabudowa nie sprzyjała kryzysowi klimatycznemu.

- Zrównoważone budownictwo i gospodarka o obiegu zamkniętym: wdrażanie standardów zrównoważonego budownictwa oraz celów regeneracyjnych, cyrkularnego modelu zarządzania terenami miejskimi.

- Integracja społeczna: przeciwdziałanie gentryfikacji poprzez narzędzia planistyczne, takie jak rezerwa mieszkań socjalnych w gęstej zabudowie, kontrola czynszów i programy wsparcia dla lokatorów.

Ostatecznie, miasto zwarte musi być przekształcone. Obecnie nie tylko ma się zagęszczać, ale musi być także zielone i niskoemisyjne. Te elementy stają się obowiązkiem w świetle wdrażanych polityk i regulacji dążących do stworzenia bardziej odpornych i przyjaznych klimatycznie przestrzeni do życia. Holistyczne podejście, łączące klimat, społeczeństwo i bioróżnorodność, jest kluczem do sukcesu.^.

Artykuł powstał na podstawie wykładu przedstawionego w czasie konferencji pt. Co z tym domem ? Architektura o niskim śaldzie węglowym 2025. Zobacz pełną prezentację na naszym kanale youtube.

Nie przegap okazji!!!

zapisz się do naszego newslettera